Bu, Elçinin yaddaşının zəif olduğunu göstərmir, çünki 2015-ci ildə Kaspersky Lab altı Avropa ölkəsində 6000 nəfər arasında sorğu keçirəndə məlum oldu ki, insanların təxminən üçdə biri həyat yoldaşının nömrəsini əzbərdən deyə bilmir, amma 10-15 yaşında yaşadıqları evin nömrəsini onda altısı hələ də xatırlayır. Azərbaycanda bu mövzu heç kimə yad deyil: DataReportal-ın hesabına görə, 2025-ci ilin oktyabrında ölkədə 9,27 milyon internet istifadəçisi var idi, yəni demək olar ki, hər evdə, hər cibdə smartfon var. Smartfonlar həyatı rahatlaşdırdı, bunu heç kim danmır. Amma onlar bir neçə köhnə vərdişimizi səssizcə əlimizdən aldı, halbuki gündəlik həyatı maraqlı edən məhz o vərdişlər idi. Aşağıda dördünə baxırıq, yəni nömrə yadda saxlamağa, yol tapmağa, darıxmağa və əllə yazmağa. Bir də sadə hesab: ekran vaxtı ildə neçə günə bərabərdir və o vaxta nə sığardı.

Telefon nömrələrini niyə artıq yadda saxlamırıq?

Kaspersky bu vəziyyətə ad da qoyub: rəqəmsal amneziya. Yəni cihazın sənin yerinə yadda saxlayacağına güvəndiyin məlumatı unutmaq. Sorğuda avropalıların 53 faizi uşağının nömrəsini, 51 faizi iş yerinin nömrəsini, 90 faizi isə uşağın məktəbinin nömrəsini telefona baxmadan deyə bilməyib.

Şirkətin baş təhlükəsizlik tədqiqatçısı Devid Emm bunun səbəbini bir cümlə ilə izah edib:

«Bizim üçün ən vacib insanların nömrələri artıq bir toxunuş uzaqlığındadır, ona görə də onları əzbərləməyə əziyyət vermirik» (David Emm, Kaspersky Lab, 2015, tərcümə).

Mexanizm sadədir: doxsanıncı illərdə ev telefonunda nömrəni hər dəfə barmaqla yığırdın, ya diski fırladırdın, ya da düymələri bir-bir basırdın. Eyni rəqəmləri ayda onlarla dəfə təkrarlayırdın və beyin onları özü yazıb saxlayırdı. İndi ekranda “Nərmin” yazısına bir dəfə toxunursan və rəqəmləri heç görmürsən də. Beyin isə başqa yerdə hazır saxlanılan şeyə güc sərf etmir. Yəni biz unutqan olmamışıq, sadəcə həyatımızdan təkrar yox olub.

Bir məqamı açıq deyək: bu sorğu 2015-ci ilə aiddir, Avropada keçirilib və insanların öz sözlərinə əsaslanır. Azərbaycan üzrə belə tədqiqat tapmadıq, bizdə isə ailə bağları sıx olduğu üçün nəticə daha yaxşı çıxa bilərdi, ya da tam eyni ola bilərdi (telefon hamıda eyni telefondur), bunu ancaq ayrıca sorğu göstərər.

Yolu kim tapır: siz, yoxsa telefon?

Köhnə Bakıda yol soruşmaq ayrıca söhbət idi. “Bağışlayın, Sahil tərəfə necə gedim?” deyirdin və cavab xəritə ilə yox, nişanələrlə gəlirdi, univermağı keçirsən, sağdakı çayxananın yanından düz aşağı düşürsən. İndi qulağımızda sakit bir səs deyir: 300 metrdən sonra sağa dönün. Biz də ətrafa baxmadan dönürük və bir saat sonra o küçənin adını xatırlamırıq.

2020-ci ildə alimlər Louisa Dahmani və Véronique Bohbot “Scientific Reports” jurnalında 50 sürücü üzərində apardıqları tədqiqatı dərc etdilər. Nəticə belə idi: həyatı boyu GPS-dən çox istifadə edən sürücülər yolu öz başına tapanda daha çox çətinlik çəkir. Alimlər iştirakçıların bir hissəsini üç ildən sonra yenidən yoxladılar və bu müddətdə GPS-ə daha çox güvənənlərin məkan yaddaşının daha sürətlə zəiflədiyini gördülər. Ən maraqlısı odur ki, bu insanlar naviqatoru istiqaməti pis bildiklərinə görə seçməmişdilər. Yəni əvvəl GPS gəlib, sonra zəiflik.

Səbəb beynin necə işləməsindədir. Xəritəsiz yol tapanda beyin şəhəri sanki yuxarıdan görür, hansı küçənin hansına çıxdığını, dənizin hansı tərəfdə qaldığını yadda saxlayır. Bu işi hipokamp görür, yəni beynin yaddaş və istiqamətə cavabdeh olan hissəsi. GPS isə ancaq əmr verir, “dön, düz get, yenə dön” deyir. Bu zaman beyin xəritə çəkmir, sadəcə əmri yerinə yetirir və sükan arxasında oturan adam öz maşınında sərnişinə çevrilir.

Tədqiqat kiçikdir, cəmi 50 nəfər, üç illik müşahidə isə daha az adamla aparılıb. Amma istiqamət aydındır və bunu hər kəs özündə yoxlaya bilər: dünən naviqatorla getdiyiniz yolu bu gün onsuz təkrarlaya bilərsinizmi?

Ekran vaxtı ildə neçə günə bərabərdir?

DataReportal-ın 2024-cü ilin üçüncü rübü üzrə məlumatına görə, dünyada insanlar mobil internetdə gündə orta hesabla 3 saat 46 dəqiqə keçirir. Azərbaycan üzrə ayrıca rəqəm tapa bilmədik, ona görə hesabı dünya ortalaması ilə aparırıq.

Gündə bir neçə saat, deyəcəksiniz, nə olacaq ki? Amma gəlin rəqəmi açaq: gündə 226 dəqiqə ildə 82 490 dəqiqə edir, yəni təxminən 1375 saat. Bu, 57 tam gündür, yuxusuz, fasiləsiz, gecə-gündüz ekrana baxmaq. İndi bunu kitaba çevirək, çünki psixoloq Marc Brysbaert 2019-cu ildə 190 tədqiqatı birləşdirib göstərdi ki, böyüklər bədii olmayan mətni dəqiqədə orta hesabla 238 söz sürətlə oxuyur. 70 000 sözlük adi bir kitab beləliklə 4,9 saat çəkir. Deməli, ildə 1375 saatlıq ekran vaxtı təxminən 280 kitaba bərabərdir.

Bu hesabın öz hüdudu var, çünki telefonda keçən vaxtın hamısı boşa getmir: xəritə, bank, iş zəngləri, xəbərlər də həmin 3 saat 46 dəqiqənin içindədir. Tutaq ki, onun yalnız dörddə biri məqsədsiz lent sürüşdürmədir. Bu halda da ildə 70 kitablıq vaxt qalır. Azərbaycan üzrə ayrıca göstərici olsaydı, nəticə həm yuxarı, həm də aşağı dəyişə bilərdi.

Smartfonların sıxışdırıb çıxardığı vərdişləri rəqəmlərlə yan-yana qoyaq:

Darıxmağı da itirdik, bəs darıxmaq nəyə lazım idi?

2014-cü ildə Virciniya Universitetinin psixoloqu Timothy Wilson və həmkarları “Science” jurnalında qəribə bir təcrübənin nəticəsini dərc etdilər. İnsanları 6-15 dəqiqəlik boş otaqda tək buraxırdılar, yanlarında nə telefon, nə kitab, yalnız öz fikirləri. Bir də düymə: basanda yüngül, amma ağrılı elektrik zərbəsi vurur. İştirakçılar əvvəlcədən bu zərbədən qaçmaq üçün hətta pul ödəməyə hazır olduqlarını demişdilər. Buna baxmayaraq, 15 dəqiqə ərzində kişilərin 67 faizi, qadınların isə dörddə biri ən azı bir dəfə düyməni basdı. Bir kişi isə 190 dəfə basdı.

Əgər 2014-cü ildə insan 15 dəqiqəlik sükuta güclə dözürdüsə, bu gün telefon həmin 15 dəqiqəni heç vaxt boş qoymur: növbədə, liftdə, metroda, hətta qırmızı işıqda. Halbuki əvvəllər darıxmaq bizi evdən bayıra çıxarırdı. Uşaqlar həyətdə toplaşırdı, kişilər axşam nərd taxtasını açırdı və zarların səsi bütün məhəlləyə yayılırdı. Darıxmaq insanı başqa insanın yanına aparırdı.

Bu gün o oyunların çoxu telefonun içindədir. Nərd də, domino da, kart da, hətta Boost Win casino kimi onlayn kazino platformaları da bir toxunuşla açılır. Oyunun özündə pis heç nə yoxdur, fərq yanındakı adamdadır. Həyətdə qarşında rəqib oturur, uduzan çay süzür və söhbət oyunun özündən uzun çəkir. Ekranda isə çox vaxt təksən, vaxt da hiss olunmadan axıb gedir. Pulla oynanan oyunlar yalnız 18 yaşdan yuxarı şəxslər üçündür, oynayırsınızsa, büdcəni və vaxtı əvvəlcədən müəyyən edin.

Bizcə, ən böyük itki elə budur: əvvəllər darıxmaq bizi bir-birimizə yaxınlaşdırırdı, indi isə telefon hər kəsin darıxmağını ayrı-ayrılıqda söndürür. Bununla razılaşmamaq olar, amma axırıncı dəfə nə vaxt həyətdə tanımadığınız biri ilə nərd oynadığınızı xatırlamağa çalışın.

Əllə yazmaq: həqiqi itki, yoxsa şişirdilmiş qorxu?

2012-ci ildə Britaniyanın “Docmail” şirkəti 2000 nəfər arasında sorğu keçirdi. Məlum oldu ki, orta adam son dəfə 41 gün əvvəl əllə nəsə yazıb, hər üç nəfərdən biri isə altı ay ərzində qələmə heç toxunmayıb. Əllə yazanların üçdə ikisi də ancaq özü üçün qısa qeyd yazırdı. Bizdə də mənzərə tanışdır: Yeni il açıqcası, əsgərə məktub, dəftərə köçürülən şeir, bunların hamısı yavaş-yavaş mesaja çevrildi.

Uzun müddət hesab olunurdu ki, əllə yazmaq həm də daha yaxşı düşünməyə kömək edir. 2014-cü ildə Pam Mueller və Daniel Oppenheimer “Psychological Science” jurnalında tələbələrin üzərində təcrübə apardılar: mühazirəni noutbukda yazanlar mövzunu başa düşmək tələb edən suallarda əllə yazanlardan zəif nəticə göstərdi. Bu tədqiqat dünyada minlərlə məqalədə sitat gətirildi. Amma 2019-cu ildə başqa bir qrup alim (Morehead, Dunlosky, Rawson) eyni təcrübəni təkrarladı və mövzunu başa düşmək üzrə fərqi təsdiqləyə bilmədi.

Deməli, burada iki oxunuş mümkündür: ya qələmin özündə heç bir sehr yoxdur və əsas olan, eşitdiyini öz sözlərinlə yazmaqdır, əllə yazan isə sadəcə yavaş yazdığı üçün buna məcbur olur. Ya da fərq həqiqətən var, sadəcə onu laboratoriyada ölçmək çətindir. Hansının doğru olduğunu bilmirik, amma bildiyimiz odur ki, ananın dəftərçəsindəki xətti tanımaq üçün heç bir tədqiqat lazım deyil.

Unudulmuş vərdişləri necə geri qaytarmaq olar?

Telefondan imtina etməyi təklif etmirik, belə məsləhət real deyil. Başlamaq üçün böyük qərar da lazım deyil. Ən sadə addım üç nömrəni əzbərləməkdir: həyat yoldaşı, valideyn və bir yaxın dost. Bir həftə ərzində onlara kontaktdan yox, rəqəmləri əllə yığaraq zəng edin. Barmaq təkrarlayanda yaddaş özü yazır.

İkinci addım xəritə ilə bağlıdır: həftədə bir dəfə tanış marşrutu naviqatorsuz gedin. Səhv dönsəniz dünya dağılmayacaq, amma beyin şəhərin xəritəsini yenidən çəkməyə başlayacaq.

Üçüncüsü ən çətinidir: növbədə və ya avtobus dayanacağında telefonu 15 dəqiqə cibdən çıxarmayın. Wilson-un təcrübəsini xatırlayın, ilk dəqiqələr narahat olacaq və bu, tamamilə normaldır.

Bir də öz rəqəminizi bilin, çünki iPhone-da “Ekran vaxtı”, Android-də “Rəqəmsal rifah” bölməsi gündəlik göstəricini göstərir. Gündəlik saatı 365-ə vurun, sonra 24-ə bölün və ildə neçə tam günün ekrana getdiyini görün.

Oxucuların sualları

Rəqəmsal amneziya nədir?

Rəqəmsal amneziya cihazın yadda saxlayacağına güvəndiyimiz məlumatı unutmaqdır. Termini 2015-ci ildə Kaspersky Lab işlədib. Ən sadə nümunə yaxın adamın nömrəsini telefona baxmadan deyə bilməməkdir.

GPS həqiqətən yaddaşa ziyan vurur?

Kiçik, amma ciddi bir tədqiqat bunu göstərir. Dahmani və Bohbot 2020-ci ildə GPS-dən çox istifadə edən sürücülərin yolu öz başına tapmaqda daha zəif olduğunu müəyyən ediblər. Arabir naviqatorsuz getmək bu bacarığı işlək saxlayır.

Gündə neçə saat ekran vaxtı normaldır?

Böyüklər üçün hamının razılaşdığı vahid norma yoxdur. Dünya üzrə orta göstərici mobil internetdə gündə 3 saat 46 dəqiqədir. Rəqəmdən çox o vaxtın nəyə getdiyi önəmlidir: iş və zəng bir şeydir, məqsədsiz lent başqa.

Əllə yazmaq yaddaşı gücləndirir?

Bu, dəqiq sübut olunmayıb: 2014-cü il tədqiqatı əllə qeyd götürənlərin mövzunu daha yaxşı başa düşdüyünü göstərmişdi, amma 2019-cu ildə aparılan təkrar yoxlama bu nəticəni təsdiqləmədi. Faydanı qələmin özü yox, eşitdiyini öz sözlərinlə yazmaq verə bilər.

Həmin axşam Elçin evə gec çatdı, uşağı bağçadan Nərmin özü götürmüşdü, hər şey qaydasında idi. Telefonu şarja qoşdu, amma ekranı açmadı. Mətbəxdəki köhnə bloknotdan bir vərəq qopardı, Nərminin nömrəsini əllə yazdı və bərkdən üç dəfə oxudu. Vərəqi pul kisəsinə qoydu. Həftəsonu Sumqayıta gedəndə qırmızı dəftərçəni siyirmədən çıxardı, “N” hərfini tapdı və həmin nömrəni ora da yazdı: ananın xəttinin altında, öz xətti ilə.

• Купить номер телефона для тг и защитить аккаунт: облачный пароль, сессии и резервный доступ
  Главное правило безопасности Telegram простое: аккаунт не должен держатьс...
• Поездка из Казахстана в Россию в 2026 году
  Визу оформлять не нужно, но подготовиться всё равно стоит: платить в поездк...
• Как бизнесу в Казахстане привлекать клиентов и масштабировать продажи
  Сегодня на первый план выходит способность компании привлекать клиентов, ...
• Nega dam olish kunlari bunchalik tez o'tib ketadi? Vaqtni idrok etishimiz qanday ishlaydi?
  Juma kechasi soat oltida ish tugaydi. Siz uyga yetib borasiz, bir piyola ch...
• Лаповый снегопогрузчик: чем он выгоднее фронтального погрузчика на уборке снега
  Каждую зиму городские службы и частные подрядчики решают одну задачу: ка...
• Варикоз во время беременности: почему меняется нагрузка на вены
  Беременность сопровождается естественной перестройкой организма и увеличени...
• Специальность «Электроснабжение»: чему учат будущих техников и где они работают
  Стабильная подача энергии необходима для работы промышленных предприятий, т...
• Венесуэла для первого путешествия: что нужно знать туристу перед поездкой
  Венесуэла — страна с необычным сочетанием природных ландшафтов, карибского ...
• Как меняется связь между людьми
  Благодаря цифровым технологиям люди могут обмениваться информацией, под...
• Лабораторное оборудование для точных исследований и эффективной работы
  Современная лаборатория нуждается в надежном оснащении, которое позволя...
• Цифровые платежи в повседневной жизни: что нужно знать о безопасности
  Цифровая революция в финансовом секторе за последние несколько лет кардинал...
• Как технологии меняют привычки современных путешественников
  Еще пару десятилетий назад подготовка к поездке за рубеж или даже в соседни...

Комментарии: